adreuli shua saukuneebi iaponiis istoriashi socialur-politikuri da socialur-politikuri reformebis xanaa. es is periodia, roca iamatos samefos adgilze chamoyalibda axali saxelmcifo nihonis an nipponis saxelcodebit, anu rogorc iaponelebi ghimilit amboben, “ertaderti saxelmcifo amqveynad romelmac zustad ar icis tavisi saxeliâ€. “nihon†(“nipponâ€) ori ieroglifit icereba da nishnavs amomavali mzis qveyanas (mzis fesvebs).
axali saxelmcifos sheqmna ramdenime faqtorma daachqara. chinetidan shemosuli budizmi VI s–is iaponiashi sabolood ganmtkicda. budistur monastrebtan gaixsna skolebi. VII s-is shua clebi istoriografiashi cnobilia, rogorc taikas gadatrialebis an taikas reformebis xana (taika – sityvasityvit, didi cvlileba). 645 cels, mas shemdeg, rac sogas dinastia gaanadgures, imperatorma kotokum (645-654 cc.) araerti reforma gaatara: aikrdzala micisa da adamianebis kerdzo mflobeloba, mteli mica gamocxadda saxelmcifo sakutrebad da gadaeca temebs. gvaris yofili xelmdzghvanelebi, codebrivi aristokratebi, temis tavisufali cevrebi gaxdnen, mosaxleobis danarcheni nacili ki temis glexobad iqca. monoba titqmis gauqmda, magram aqa-iq mainc shemorcha. taikas reformebi sheidzleba ganvixilot rogorc adrefeodalur cyobaze gadasvla. am reformebis ganxorcielebis shemdeg, 710 cels, daarsda iaponiis pirveli dedaqalaqi nara. igi agebuli iyo tanis dinastiis droindeli (618-907 cc.) chinetis dedaqalaqis – chanandis (dghevandeli siakni) dagegmarebit, oghond, chanandisgan gansxvavebit, galavani ar hqonda da shenobebic mxolod xisa iyo. qalaqi kundzul honsiuze gashenda (dghevandel naris prefeqturashi, amave saxelcodebis qalaq-muzeumis adgilas).
am periodshi sheiqmna “kojikiâ€, “nihonhiâ€, “manioshiu, “fudoki†da sxva cerilobiti dzeglebi. 770 clidan icyeba cignebis beghdva. amave periodshia agebuli todaijis satadzro ansamvli (734-756 cc.) VII s-s miekutvneba unikaluri kedlis mxatvrobit gantqmuli da iaponiashi shemorcheniltagan udzvelesi tadzari horiuji. aseve sainteresea VIII s-is xutsartuliani pagoda kofukuji. tanamedrove naris erovnul muzeumshi inaxeba imdroindeli gamoyenebiti xelovnebis, ferceris, skulpturisa da udzvelesi dokumentebis koleqciebi. nara dghes iaponiis ert-erti udidesi kulturuli da turistuli centria. is dedaqalaqi iyo 710-idan 787 clamde, VIII saukunis bolos ki heianma shecvala.
religia – budizmi
budizmi iaponiashi VI s-idan ganmtkicda, manamde iaponelebi mas chinetidan icnobdnen. “nihongis†mixedvit, 552 ce;s koeris samefo elchobas tan chamohyvnen budisti misionerebi da tavianti religiis qadagebis uflebac miighes. gaixsna budisturi monastrebi da skolebi. iaponelebma, rogor sxva kontinenturi qveynebis mcxovreblebma, biduzmic taviseburad gaiges. mat budashi dainaxes bednierebis momtani da ubedurebisgan damcveli ghctaeba, rac amartlebda shintos funqciebs, sasaxlis karze ki budashi saxelmcifos mfarvel ghmerts xedavdnen.
budizmma udidesi gavlena moaxdina amomavali mzis qveynis xelovnebaze, arqiteqturaze, literaturaze, saertod, mtels iaponur azrovnebaze.
VII – VIII ss-shi daicyo budisturi tadzrebis intensiuri mshenebloba. imperatoria brdzanebit yvela provinciashi aigo budisturi pagodebi da daidga budas qandakebebi.
VII s-is pirvel meotxedshi qveyanashi ukve 50-mde budisturi tadzari iyo. feradi tadzrebi morcmuneebs garegnuli didebulebit xiblavda. budizmis gavlena kidev ufro gafartovda da gadzlierda heianis epoqashi, XII s-shi ki qveyanashi chamoyalibda budizmis otxi dziritadi tradiciuli skola: dzeni, niricheni, jiodo da shinshiu. shemdgom saukuneebshi dziritadad am otxma skolam moaxdina udidesi gavlena iaponelta erovnuli fsiqologiis chamoyalibebaze.
budizmtan ertad dghemde mtels iaponias aertianebs shintoisturi ces-chveulebebi.
ganatleba
pirveli skolebi iaponiashi VI s-shi gachnda budistur monastrebtan ertad, romlebic kulturisa da soxialuri centrebis rols asrulebdnen. VIII s-is dasacyisshi miighes pirveli sakanonmdeblo aqti ganatlebis shesaxeb, romlis tanaxmadac dedaqalaqsa da provinciebshi saxelmcifo skolebi gaixsna. carchinebulta shvilebs ascavlidnen chinur klasikur literatiras, filosofias, kanonebs, istoriasa da matematikas. IX s-shi ududesma mceralma, kaligrafma da ganmanatlebelma kobo daishim (kukai) am sascavleblebis paralelurad gaxsna skolebi ubrali adamianebis shvilebistvis. es skolebi XII s-is bolomde, heianis epiqis dasasrulamde shemorcha
damcerloba
iaponuri damcerloba dziritadad chinur ieroglifebs efudzneba. miuxedavad amisa, mas damsaxurebuli adgili ukavia msoflios 14 damcerlobas shoris. chinuri ieroglifebi iaponiashi pirvelad V-VI ss-shi gamochnda da sabolood damkvidrda VIII s-shi. ieroglifebit daicyes iaponuri sityvebis fudzeta chacera. ase gachnda ieroglifebis cminda iaponuri cakitxva, kuniomi. ieroglifurma damcerlobam sheinarchuna iaponurad adaptirebuli dzvelchinuri cakitxvac – oniomi, romelic aseve am sityvis fudzes sheesabameboda.
iaponur enaze erti ieroglifi ramdenimenairad sheidzleba caikitxo.
imis gamo, rom chinuri da iaponuri enebi gramatikulad dzalian gansxvavebulia, gachnda axali nishnebis chaceris aucilebloba. ukve VIII s-shi zogiert ieroglifs fonetikur nishnad iyenebdnen, magram esec araert gaugebrobas icvevda. IX s-shi ieroglifebis shemoklebuli chacerit, “joxebis†(xazebis) raodenobis shemcirebit, sheiqmna marcvlovani anbani – kana. kanas sxvadasxva sistemidan upirvelesi mnishvneloba mieniáƒa da X s-idan dghemde ucvlelia ori: hiragana da katakana.
katakana da hiragana ertmanetisgan mxolod moxazulobit gansxvavdeba – orive ertnairad ikitxeba, orive sistemas aqvs 46-46 dziritadi nishani, xolo certilebisa da ori mdzimis damatebit am nishnebis raodenoba izrdeba.
heianis epoqa
794 cels iaponiis dedaqalaqi gaxda heiani, dghevandeli kioto. 794-1184 clebs heianis epoqas, anu iaponuri renesansis xanas ucodeben. heiani, naris msgavsad, chinuri dagegmarebit igeboda, magram ara brma mibadzvit – cdilobdnen, yvelafristvis iaponuri ieri miecat.
dedaqalaqis chrdiloetit mdebare imperatoris sasaxle saero arqitekturis klasikuri nimushia. heianis arqiteqtura ert-erti sauketesoa ara marto iaponiashi, aramed Mtels aghmosavlur kulturashi.
cina saukuneebmshi sheqmnilma saganmanatleblo skolebma xeli sheucyo kulturis ganvitarebas. poeziam da prozam imaghles mcvervals miaghcia.
am epoqashi moghvaceobda dghemde saxelgantqmuli ocamde poeti. prozaul nacarmoebebs dziritadad qmnidnen qalebi: sei-shionagoni, mirasaki shikibu da idzumi. shikibus shemoqmedeba dghesac prozis mcvervalad itvleba. am epoqashi kidev ufro ganvitarda 770 cels dacyebuli beáƒdviti saqmianiba. amastan, ganvitarda astromonia, geografia, istoria, matematika da sxva dargebi. rogorch chinuri da koreuli cyaroebi mocmoben, iaponiashi sakmaod maghal dones miaghcia medicinam.
pirveli iaponuri cerilobiti dzegli “kojiki†gvacnobs udzveles mitebs amomavali mzis qveynis mkvidrta tradiciuli medicinis shesaxeb. rac sheexeba iaponuri panteonis medicinia da mkurnalobis ghmerts – bhaishajiagurs – igi induri mitologiidan shemosuli ghmertia (ind. bhaishajiaraja da bhaijia-samudgata), tumca mas sheercya ufro adreuli shintoituri mkurnalobis ghvtaebata nishan-tvisebebi. aqedan moyolebuli ufro intensiuria cnobebi iaponuri medicinis taobaze. medicinis shesaxeb mogivtxrobs “nihongicâ€. 808 cels sheiqmna samedicino enciklopedia, romelshic aghcerilia nemsis chxvletot, mocvit, ctlit da balaxebit kmkurnalobis iaponuri metodebi. ert-erti udzvelesi metodia cxeli ctaroebit mkurnaloba, rac dghesac fartod ari gavrcelebuli iaponiashi. mravali ascleulis ganmavlobashi iaponelebi iyeneben koreuli da chinuri medicinis umdidres gamocdilebas.
heianis epoqis titqmis bolomde (XII s-is shua clebamde) sasaxlis karze umaghlesi safexurebi ekavat fujivaras gvaris carmomadgenleb (dainagoni, chionagoni). tu imperatori arasrulclovani iyo, praqtikulad isini ganagebdnen qveyanas, flobdnen samemkvidro mamulebs. dedoflebic, umetesad fujivaras gvaridan iyvnen. imperators deda da ert-erti bebia an papa titqmis yoveltvis fujivara hyavda. am gvaris aghzevebis epoqa (fujivara jidai) gaigivebulia iaponur renesanstan. 1156 clidan shiogunatis (samxedro mmartveloba) dadgomamde fujivarebs mmartveloba gairas gvarma chamoartva
taira feodaluri dinastia X-XII saukuneebshi dziritadad imdroundeli iaponiis samxret-dasavlet raionebs flobda, xolo 1156 clidan, kiomori tairas (1118-1181 cc.) dros, faqtobrivad, qveyanas martavda. XII s-is bolos brdzola hqonda aghmosavletis feodalebis jguftan, romelsac sataveshi edga minamotos dinastia. 1185 cels mat tairas dinastia gaanadgures. minamotos dinsatiam satave daudo shiogunebis mmartvelobas (shiogunati).
literatura
shua saukuneebshi iaponia did sulier-kulturul da socialur politikur aghmavlobas ganocdis. am periods klasikur xanasac ucodeben. ekonomikastan ertad vitardeba religia, filosofia, literatura. adreuli shua saukuneebis epoqis poeturi zhanris – tankas gverdit IX – XII ss-shi tradiciuli iaponuri religiis, shintoizmisa da dzenbudizmis gavlenit xelovnebashi yalibdeba etetikuri kategoria “mono no avara†anu “saganta sevdiani momxibvlelobaâ€. am mimartulebas laitmotivad gasdebs realobis emociuri aghqmis principebi, romelmac udidesi gavlena iqonia shemdgomi periodebi mtel iaponur xelovnebaze, ferceraze, xurotmodzghvrebasa tu literaturaze.
“kojikiâ€, iaponuri literaturis udzvelesi dzegli, sasaxlis karze moghvace o-no iasumaros 712 cels chauceria. es aris kosmogoniur-gmiruli mitebis da istoriuli tqmulebebis krebuli, romelsac ertvis chamceris cinasityvaoba. igi sami nacilisgan shedgeba: pirveli – kosmogoniuri tqmulebebi; meore – ambebi meitur imperatorebze da mesame – ambebi istoriul imperatorebze. bolo chanaceri imperator qals, suikos (592-628 cc.) exeba. teqsti sheicavs iamrav leqssa da simgheras romlebic umtavresad imperatoris dzalauflebis ganmtkicebas emsaxureba.
VIII s-idan iaponuri literatura orientirebulia istoriuli zhanris txzulebebis sheqmnaze. istoriuli qronikebidan gansakutrebit mnishvnelovania “nihongi†(720 c.), romlis shedgenashi aqtiurad monacileobda imdroindeli saimperatoro karis saxelmcifo moghvace t. fijuvara. “nihongiâ€, anu “nihon shioki†– iaponuri analebi – 30 tomisagan shedgeba. aq motxrobil ambebs mitebshi aghcerili periodidan ukanasknel istoriul movlenebamde movyavart. damatebit tomshi mocemulia imperatorta genealogia. qronikebi mdidaria mitebit, realuri istoriuli masalebit, fartod aris gamoyenebuli chinuri da koreuli cyaroebi.
“fudoki†VIII saukunis cerilobiti dzeglia, romelshic mocemulia iaponiis provinciebis istoriul-geografiuli aghceriloba. chvenamde moghceulia mxolod xuti aghceriloba., romlebshic shesulia provinciebis adgilmdebareoba, tobonimebi, iaponuri adat-cesebi, folkloruli chanacerebi, cnobebi iaponur florasa da faunaze.
“manioshiu†am cignis satauri itargmneba, rogorc “utvalavi fotlis nakrebi†an “mravali saukunis simgherebis krebuliâ€. igi VIII s-is pirveli iaponuri poeturi antologiaa, romelic 20 nacilisagan shedgeba. sheicavs 4500 leqssa da simgheras, romlebic otxi saukunis ganmavlobashi grovdeboda. aq gvxvdeba sasiyvarulo da peizazhuri lirika, baladebi xalxur gadmocemebze, odebi, elegiebi, leqsebi socialur temebze da sxv. fartod aris carmodgenili VIII s-is poetebis – kikinoto hitomaros, amabes, kakhitos, iamanoe okuras, otomo tabitos, iakamochis da sxvebis shemoqmedeba. leqsebis umetesoba tankas formisaa, magram gvxvdeba sxva formebic – nagauta (grdzeli simghera) da sedoka. antologiashi zepirsityvierebis nimushebi naklebad aris shesuli.
poeturi antologia “kokinshiu†shedgeba 20 gragnilisgan (20 nacili, 1100 leqsi). dalagebuli temebis mixedvit. 6 gragnili sheicavs leqsebs celicadis droebis shesaxeb, 5 – leqsebs siyvarulze, 1 – mogzauroba-xetialze da sxv. angologiis avtori-shemdgeneli ki-no curaiuki. is aris iaponuri literaturis istoriashi pirveli cinasityvaobis avtoric, romelic cin udzghvis am antologis. “kokinshiu†shedgenilia 922 cels.
shua saukuneebshi mteli sisrulit gamovlinda iaponuri poeziisa da prozis sisadave da didebuleba. amperiodshi moghvaceobda mravali gamochenili shemoqmedi.
arivara–no narihara (825–880 cc.) uflisculi iyo. cerda tankas zhanris nacarmoebebs. gantqmuli sasiyvarulo lirikit. misi bevri tanka shesulia sxvadasxva antologiashi. daculia nariharas leqsebis krebuli “arivara–asonshiuâ€. misi garegnoba da tavgadasavali aghcerili “ise–monogatarshiâ€, romlis savaraudo avtori tvit arivara–no nariharaa.
poeti ki–no curaiuki (859–946 cc.) cerda tankas zhanris leqsebs. msaxurobda saimperatoro karze. chvenamde moaghcia misma 44 leqsma. is aris pirveli iaponuri poeturi antologiis “kokinshius†shemdgeneli, iaponuri poiziis pirveli kritikosi da teoretikosi. man antologias carumdzghvara cinasityvaoba, sadac mxatvruli sityvis rolsa da azrze msjelobs. masve ekutvnis lirikuli zhanris nacarmoebi “mgzavris chanacerebi tosaidan†(936 c.), romelshic mocemulia bunebis aghcerac. ki–no curaiuki iaponur poeziashi lirikuli zhanris damidznebelia,
heianis epoqis, X s-is ert-erti udidesi mcerali qalia sei shionagoni. daibada ganatlebul ojaxshi, kargad sheiscavla iaponuri da chinuri literatura, am xalxebis kultura. msaxurobda imperatoris karze da axlos iyo imperatoris ojaxtan. sicocxle daasrola, rogorc budistma monazonma. mas ekutvnis eseebis krebuli “makurano sooshi†– “sastumaldze sheqmnili chanacerebiâ€. misi prozauli da poeturi nacarmoebebi shesulia sxvadasxva antologiashi.
udidesi mcerali qali murasaki shikibu (978-1012 cc.) ert-erti provinciis mmartvelis qalishvili iyo. msaxurobda fujivaris sasaxlis karze, iyo ert-erti dedoflis mascavlebeli da sasaxlis sefeqali. mas ekutvnis iaponuri literaturis mcvervalada aghiarebuli “genji monogatari†(genjis ambavi). nacarmoebi 54 tavisgan shedgeba da mogvitxrobs ufliscul genjis tavgadasavals. avtors ertnairad ghrmad esmis musika, poezia, mxatvroba, filosofia da sxv. nacarmoebi dghemde inarchunebs ert-ert sapatio adgils msoflio literaturashi.
murasaki shikibus shemoqmedebam didi gavlena moaxdina ara marto heianis epoqis, aramed mtel shemdgom oaponur literaturaze.

